Een snelle formatie en dan?

De opgetogenheid van Jetten en Bontebal, toen zij enkele weken geleden hun ‘stukkie’ inleverden, werkte aanstekelijk. Het voelde hoopvol, bijna als een verademing. Even leek de zuurheid uit de Nederlandse politiek verdwenen, alsof ze een weekendje weg was.

Maar wat was er eigenlijk veranderd? Met 44 zetels sla je nog steeds geen deuk in een pakje boter. Dat wisten we toen al, en dat weten we nu ook. Die fase van optimisme is inmiddels voorbij.

De onderhandelingen met de VVD hebben precies opgeleverd wat je kon verwachten: een kneiterrechts kabinetsakkoord. Een akkoord dat bovendien nog altijd zetels tekortkomt om daadwerkelijk uitgevoerd te worden. Zesenzestig zetels is simpelweg te weinig.

Je kunt hier op twee manieren naar kijken.

Aan de ene kant is dit een tussenstap richting besluitvorming. Met een zo ver naar rechts overhellend akkoord is het echter onwaarschijnlijk dat er nog extra rechtse steun te vinden is. Waar zit het wisselgeld? Het enige hoopvolle aan die gedachte is dat de ontbrekende stemmen dan wel van links móéten komen — en daar is dat wisselgeld in principe wel aanwezig.

Lukt dat niet, dan belanden we binnen een jaar opnieuw in verkiezingsmodus. Maar is Nederland daar nog toe bereid? Het land is verkiezingsmoe. De logische consequentie zou dan opnieuw een periode van stilstand zijn, waarin “aan de slag gaan” een leeg begrip blijft.

Die gedachte wordt versterkt door het feit dat de VVD nog altijd in campagnestand lijkt te staan. Niet alleen Yeşilgöz, maar ook mede-onderhandelaar Bente Becker blijven als repeteergeweren de vermeende winstpunten van de VVD herhalen. Samenwerken? Hoe dan?

Aan de andere kant kun je zeggen: dit is een tussenstap naar besluitvorming. Maar het akkoord is zo zwaar rechts geformuleerd dat het nooit breed draagvlak in de Kamer zal krijgen. Versplinterd rechts heeft wensen die voor Bontebal en Jetten onacceptabel zijn. Er zit een grens aan. Draagvlak kan alleen van links komen — en dat is ook noodzakelijk.

Het komende jaar zal daarin duidelijkheid brengen. De uitgestoken hand van Klaver zal moeten worden aangenomen als men serieus beleid wil maken. Heel langzaam zal ook bij de VVD het besef moeten doordringen dat dit onvermijdelijk is. Er zijn bovendien voldoende aanknopingspunten om het akkoord te verbeteren.

Wat het uiteindelijk wordt? Geen idee. Op het moment dat ik dit schrijf, is Klaver nog niet achter de microfoon gekropen en zijn de bewindspersonen nog niet bekend. Als daar mensen met vakkennis en echte bestuurlijke ervaring tussen zitten, kan er nog veel worden bijgestuurd.

Wordt het dan een goed akkoord met bijpassend beleid? Nee. Als kiezer had ik iets anders verwacht en gehoopt. De puinhoop die het medialandschap mede heeft helpen creëren, ruim je niet op met een paar weken frisheid zoals we die in het najaar zagen. De correctie van vijftig miljoen euro is onvoldoende om de culturele verandering teweeg te brengen die nodig is bij de redacties van de Nederlandse talkshows.

Stel echter dat er capabele bestuurders worden benoemd, dan zou er heel geleidelijk iets positiefs kunnen ontstaan. Dat lijkt me op dit moment de enige reddingsboei van betekenis. Daarbij komt dat versnipperd rechts zijn orakel kwijt is. Het is een zegen dat de PVV niet langer de grootste oppositiepartij is. Dat geeft Klaver de kans om de toon van het debat aanzienlijk te verbeteren — en dat zou helpen.

Onverdeeld gelukkig ben ik niet met de huidige situatie. Mijn gevoel na de verkiezingsuitslag is bevestigd: de VVD is niet klein genoeg geworden, en dát heeft deze situatie opgeleverd. Hoe moedig je het ook kunt vinden dat er nu een minderheidskabinet wordt geknutseld, het laat zien dat Nederlanders de afgelopen twintig jaar hun onvrede botvieren zonder te beseffen hoe goed we het hier eigenlijk hebben.

Men lijkt vergeten waar die welvaart vandaan komt, laat staan dat men oog heeft voor degenen die het veel minder goed hebben. Wat je bereikt, doe je niet op eigen kracht alleen. Het is altijd mede het resultaat van de inzet van anderen.

Als bioloog weet ik dat mensen noodgedwongen sociale wezens zijn. Als sociaal-liberaal geloof ik dat onze samenleving alleen kan functioneren als er naast ik ook ruimte is voor wij. Ik blijf hopen dat we die weg weer snel weten terug te vinden.